Sofrada bir tabak fazla: Çocuğunuzun hayali arkadaşı ne anlama gelir, nasıl eşlik edilir?

Akşam yemeği hazırlanırken mutfaktan bir ses geliyor: “Pofi, sen de havuç ister misin?” Masaya bir tabak fazla konmuş, sandalyelerden biri “dolu” sayılıyor. Gülümsüyorsunuz ama içinizden bir soru geçiyor: Çocuğumun hayali bir arkadaşı olması normal mi? Çoğu zaman cevap evet. Hayali arkadaş, çocuklukta sık görülen ve yaratıcı bir oyun biçimidir. Bu yazıda hayali arkadaşın ne anlama geldiğini, ona nasıl eşlik edebileceğinizi ve hangi durumlarda bir uzmanla konuşmanın iyi geleceğini ele alıyoruz.

Hayali arkadaş ne kadar yaygın?

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), çocukluktaki hayali arkadaşlıkların büyük çoğunluğunun normal kabul edildiğini belirtiyor. AAP’nin ebeveynlere yönelik açıklamasına göre çocuklar yaklaşık 3 yaşından itibaren hayal güçlerini ortak oyun becerileriyle birleştirir; oyun arkadaşlarını, aile üyelerini, evcil hayvanları ve hayali arkadaşları içeren ayrıntılı hikâyeler kurar. 4–5 yaş civarında ise hayal ile gerçek arasındaki çizgi zaman zaman bulanıklaşabilir.

Hayali arkadaşlar yalnızca okul öncesi döneme ait değil. ABD’de yürütülen bir izlem çalışmasında okul öncesi dönemde görüşülen çocukların 100’ü üç yıl sonra yeniden değerlendirildi. Okul çağındaki çocukların hayali arkadaşlarıyla okul öncesi çocuklar kadar sık oynadığı görüldü; çalışmadaki çocukların %65’inin 7 yaşına kadar hayatlarının bir döneminde hayali bir arkadaşı olmuştu. Bu oran tek bir çalışmaya aittir ve başka bir ülkenin ya da bütün çocukların oranı olarak okunmamalı; yine de hayali arkadaşın istisna değil, sık görülen bir deneyim olduğunu gösteriyor.

Bu arkadaş çocuğunuza ne kazandırır?

AAP’ye göre hayali bir arkadaşın olması, çocuğun yalnız olduğu ya da “gerçek” arkadaşları olmadığı anlamına gelmez. Çocuklar hayali arkadaşlıkları güvenli bir alan gibi kullanır: sosyal becerilerini, grup içindeki ilişkileri ve iletişim yollarını orada dener. Hayali bir arkadaşla oynayan çocuk, kurduğu sahnelerde başkasının bakış açısını düşünmek zorunda kalır; bu da dünyaya farklı gözlerle bakmasına ve empati kurmasına yardım edebilir.

İki çalışma da bu tabloyla uyumlu bulgular sunuyor. Yukarıda sözü edilen izlem çalışmasının başında, okul öncesi dönemde hayali bir arkadaşı olan ya da hayali bir karakteri canlandıran çocukların, başkalarının düşünce ve inançlarını anlamayı ölçen görevlerde daha yüksek puan aldığı bildirilmişti. Bu bir ilişkidir; hayali arkadaşın tek başına bu beceriyi yarattığı anlamına gelmez. 2023’te İran’da tek çocuklarla yapılan nitel bir çalışmada ise 6–9 yaşındaki 34 çocuk, hayali arkadaşlarını yalnızlığı hafifleten, eğlendiren, duygularını düzenlemelerine yardım eden ve yeni oyun senaryoları üretmelerini sağlayan bir eşlikçi olarak anlattı. Aynı çalışma hayali arkadaşın bazı dezavantajlarının da olabileceğini not ediyor ve ebeveynlerin bu dünyadan haberdar olmasının çocuğun ihtiyaçlarını görmeye yardım edebileceğini vurguluyor.

Hayali oyun, çocuğun sıkıldığı anlarda kendi oyununu kurmasının da doğal bir parçası olabilir. Boş bir sandalye bir anda bir misafire, bir yastık bir yol arkadaşına dönüşür.

Nasıl eşlik edebilirsiniz?

AAP, küçük çocukların hayal dünyalarını ebeveynleriyle cömertçe paylaştığını hatırlatıyor ve bu dönemin tadını çıkarmayı öneriyor. Bu paylaşım, çocuğunuzun iç dünyasına açılan küçük bir pencere gibidir. Aşağıdaki öneriler bir kural listesi değil; ailenizin tarzına göre uyarlayabileceğiniz başlangıç noktalarıdır.

• Merakla sorun, sonra dinleyin. “Pofi en çok neyi sever?”, “Bugün birlikte ne oynadınız?” gibi sorular, çocuğunuza bu dünyayı sizinle paylaşmanın güvenli olduğunu söyler. Arkadaşın ne hissettiğini anlatırken çocuğunuz kendi duygularından da söz ediyor olabilir.
• “Gerçek değil” diye düzeltmek zorunda değilsiniz. AAP’nin anlattığı gibi çocuklar hayali arkadaşlarını genellikle kendileri yönetir ve oyun bittiğinde onu “gönderebilir”. Oyunu küçümsemek ya da başkalarının yanında alaya almak, çocuğun bu dünyayı sizden saklamasına yol açabilir.
• Oyuna katılmak sizin seçiminiz. Bir tabak fazla koymak hoşunuza gidiyorsa koyabilirsiniz; istemiyorsanız “Pofi bu akşam senin dizinde otursun mu?” gibi bir ara yol bulabilirsiniz. Oyunu sizin yönetmeniz gerekmez.
• Ev kuralları herkes için aynı kalır. Bardak devrildiğinde “Pofi yaptı!” cevabı gelebilir. Kimin suçlu olduğunu tartışmak yerine “Hadi, dökülen suyu birlikte silelim” demek hem oyuna saygı gösterir hem sorumluluğu çocukta bırakır.

Hayali arkadaş bazen çocuğun duygularını dile getirmenin bir yolu da olabilir; yukarıdaki nitel çalışmada çocuklar, hayali arkadaşlarını duygularını düzenlemelerine yardım eden bir eşlikçi olarak anlatıyordu. “Pofi karanlıktan korkuyor” diyen bir çocuk, kendi korkusundan da söz ediyor olabilir. Böyle bir anda korkuyu küçümsemeden ona eşlik etmek, hem çocuğa hem “arkadaşına” iyi gelebilir.

Ne zaman bir uzmanla konuşmak iyi gelir?

AAP’ye göre hayali arkadaşlıklar çoğunlukla zamanla kendiliğinden azalır ve kaybolur. Sağlıklı bir hayali arkadaşlık çocuğu rahatlatır ve çocuğun kontrolündedir; çocuklar genellikle “oyun bittiğinde” arkadaşlarını gönderebilir. Aşağıdaki durumlarda ise endişelerinizi çocuk doktorunuzla konuşmanız önerilir; bir çocuk ruh sağlığı uzmanından da destek alabilirsiniz:

• Çocuğunuzun özellikle konuşma, konuşma biçimi ya da sosyal ilişkileriyle ilgili başka gelişimsel kaygılarınız varsa,
• Hayali arkadaş hiç “gitmiyor” ya da “sürekli konuşuyor” gibi görünüyorsa,
• Hayali arkadaş çocuğu korkutuyor, tehdit ediyor ya da kendisine veya başkalarına zarar vermeye yönlendiriyorsa,
• Çocuğunuzun sosyal ilişkilerinde, öz bakımında, konuşmasında ya da dikkatini toplamasında ani değişiklikler fark ediyorsanız,
• Yakın akrabalarda belirgin bir ruh sağlığı sorunu öyküsü varsa.

Bu işaretler bir tanı listesi değildir; yalnızca “bir uzmana da danışalım” demek için iyi birer nedendir. Çocuğunuzun gelişimiyle ilgili sorularınız olduğunda çocuk ve ergen danışmanlığı hakkında bilgi alabilirsiniz. Acil bir durumda acil yardım numarasını arayın.

Kısaca

Sofradaki fazladan tabak çoğu zaman bir endişe işareti değil, büyüyen bir hayal gücünün izidir. Çocuğunuzun hayali arkadaşına merakla yaklaşmak, onun iç dünyasını tanımanın en keyifli yollarından biri olabilir. Bir gün Pofi sessizce ortadan kaybolduğunda, belki siz bile biraz özleyeceksiniz.

Kaynaklar

• American Academy of Pediatrics, HealthyChildren.org — My child plays with an imaginary friend. Should I be concerned? (son güncelleme 30.11.2021)
• Taylor M., Carlson S. M., Maring B. L., Gerow L., Charley C. M. (2004). The characteristics and correlates of fantasy in school-age children: imaginary companions, impersonation, and social understanding. Developmental Psychology, 40(6), 1173–1187.
• The role of imaginary companion in the life of only children: a qualitative study (2023). BMC Psychiatry.