Kardeş geldi, büyük çocuk yeniden bebekleşti: Normal mi?

Bebek eve geleli birkaç hafta oldu. Tuvaleti aylar önce öğrenen dört yaşındaki çocuğunuz yeniden altını ıslatıyor. Kardeşinin biberonunu istiyor, bazen bebek sesiyle konuşuyor, yemeğini kendi yiyebildiği hâlde “Sen yedir” diyor. Yorgun bir akşamda içinizden belki şu cümle geçiyor: “Bu kadar büyümüştü, şimdi ne oldu?”

Bu yazı, kardeş doğduktan sonra büyük çocukta görülen bu “bebekleşme” dönemini anlamanıza ve o anlarda ne söyleyebileceğinize odaklanıyor. Ne zaman bir uzmana danışmanın iyi geleceğini de yazının sonunda bulabilirsiniz.

Büyük çocuk neden yeniden bebek gibi davranır?

Amerikan Pediatri Akademisi’nin ebeveynlere yönelik rehberi, yeni bir bebek geldiğinde büyük çocukta bir miktar gerileme beklenebileceğini söylüyor. Tuvalet eğitimini tamamlamış bir çocuğun yeniden “kaza” yapması ya da biberon istemesi bu rehberde verilen örneklerden. Rehbere göre bu davranış olağandır ve çocuğun, sevginizin ve ilginizin hâlâ onda olduğundan emin olma yoludur.

Başka bir deyişle, çocuğun davranışı çoğu zaman bir soru taşır. Biberon isteyen çocuk aslında biberonu değil, bebeğin o anda gördüğü ilgiyi istiyor olabilir. Bunu bir “geri gidiş” olarak değil, kendi dilinde sorduğu bir soru olarak görmek, ona nasıl cevap vereceğinizi de değiştirir.

Her çocuk aynı tepkiyi vermez

Kardeş doğumunun ilk çocuk üzerindeki etkisini inceleyen otuz çalışmayı bir araya getiren bir derleme, bu geçişin çoğu çocuk için bir “kriz” olduğu görüşünü desteklemiyor. Çalışmalarda çocukların annelerine sevgi göstermelerinde ve tepki vermelerinde bir azalma görülmüş; uyku sorunları, kaygı, saldırganlık ve gerileme gibi davranışlar için ise sonuçlar karışık.

Derlemenin vurguladığı nokta, çocuklar arasındaki büyük farklar. Kardeş doğumu kimi çocuk için bir sarsıntı dönemi, kimi için yeni becerilerin ortaya çıktığı bir gelişim fırsatı, kimi içinse belirgin bir değişikliğin görülmediği sakin bir süreç olabiliyor. Yani çocuğunuz gerilese de “bir şeyleri yanlış yaptık” sonucuna varmanız gerekmez; gerileme, onun bu döneme verdiği tepkilerden yalnızca biri olabilir.

O anlarda ne söyleyebilirsiniz?

Amerikan Pediatri Akademisi’nin rehberi, çocuğa “yaşına göre davranmasını” söylemek yerine ihtiyaç duyduğu ilgiyi vermeyi ve daha büyük bir çocuk gibi davrandığında bunu fark edip övmeyi öneriyor. Yorgunken ağzımızdan çıkan bazı cümlelerin yerine şunları deneyebilirsiniz:

• ✗ “Kocaman oldun, bebek gibi davranma.”
  ✓ Bunun yerine: “Bugün biraz bebek gibi sarılmak istiyorsun galiba. Gel kucağıma.”
• ✗ “Yine mi altına yaptın?”
  ✓ Bunun yerine: “Olabilir, birlikte temizleyelim.”
• ✗ “Kardeşini kıskanma.”
  ✓ Bunun yerine: “Bebekle çok uğraşıyorum, seni de özledim.”

Çocuğun istediği bebeksi ilgiyi kısa bir süre vermek, onu “şımartmak” anlamına gelmez. Rehberin önerisi de bu yönde: önce ilgiyi verin, büyük çocuk davranışlarını görünce de bunu söyleyin. Tuvalet kazalarında ise sarılma, övgü ya da küçük bir çıkartma tablosu gibi olumlu destekler öneriliyor.

Evde deneyebileceğiniz küçük adımlar

1. Her gün yalnız ona ait kısa bir zaman. Rehber, büyük çocukla her gün baş başa biraz zaman geçirmeyi öneriyor. Uzun olması gerekmez: bebek uyurken birlikte bir kitap okumak ya da kısa bir yürüyüş yapmak yeterli bir başlangıç olabilir.
2. Büyümüş hâlini görün ve söyleyin. Ayakkabısını kendisi giydiğinde ya da kardeşine nazikçe dokunduğunda bunu fark ettiğinizi söyleyin: “Ayakkabını kendin giydin, kocaman bir iş yaptın.”
3. Bebeğin bakımına küçük bir görevle katın. Bez getirmek ya da bebeğe şarkı söylemek gibi küçük görevler, kardeşler arasında bağ kurulmasına ve kıskançlığın azalmasına yardımcı olabilir. Görev bir yük değil, bir davet olsun; istemediği gün zorlamayın.
4. Büyük değişiklikleri zamanlayın. Mümkünse tuvalet eğitimi ya da beşikten yatağa geçiş gibi değişiklikleri bebek gelmeden tamamlayın; tamamlanamadıysa bebek evde düzene oturana kadar erteleyin.

Kıskanmak olur, zarar vermek olmaz

Büyük çocuğun kardeşine karşı kızgınlık ya da kıskançlık hissetmesi anlaşılır bir şeydir. Bu duyguyu adlandırmak ve kabul etmek, davranışa sınır koymayı kolaylaştırır: “Bebeğe kızgınsın, anlıyorum. Ama ona vurmana izin vermeyeceğim. Kızgınlığını bana anlatabilirsin.” Vurmamak gibi basit aile kurallarını sakin ve tutarlı biçimde tekrar etmek, küçük çocuklar için özellikle önemlidir. Bebeği kucağına almak isteyen daha büyük bir çocuk ise önce size sormayı öğrenebilir.

Bu dönemde ebeveynlerin de yorulduğunu unutmayın. Uykusuz geçen gecelerde kendi sınırlarınızı korumak için yakınınıza destek olurken sınırlarınızı korumak üzerine yazdıklarımız size de yol gösterebilir. Eşinizle yük paylaşımını konuşurken ihtiyacınızı suçlamadan anlatmak işinizi kolaylaştırabilir; tartışma çocuğun önünde başladıysa sonrasında onarım mümkündür.

Ne zaman bir uzmana danışmak iyi gelir?

Tuvalet eğitimindeki gerilemeler çoğu zaman uzun sürmez; Amerikan Pediatri Akademisi’ne göre çocuklar genellikle birkaç gün ya da birkaç hafta içinde kaldıkları yerden devam eder. Yine de aşağıdaki durumlarda bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir:

• Altını ıslatma ya da kaçırma yeniden başladıysa: önce bedensel bir neden olmadığından emin olmak için çocuk doktorunuza danışın. Bu tür gerilemeler bazen idrar yolu enfeksiyonu ya da kabızlık gibi tedavi gerektiren bir durumla ilgili olabilir. Gerileme bir ay ya da daha uzun sürerse bunu da doktorunuzla konuşun.
• Davranış değişiklikleri haftalar geçtiği hâlde azalmıyor, aksine artıyorsa.
• Çocuğunuz kardeşine sık sık zarar vermeye çalışıyorsa ya da belirgin biçimde içine kapandıysa ve bu sizi endişelendiriyorsa.
• Siz de bu süreçte çok yorulduğunuzu ve yalnız kaldığınızı hissediyorsanız.

Bu tür durumlarda çocuk ve ergen danışmanlığı ya da çift ve aile danışmanlığı sayfalarındaki bilgiler, nasıl bir destek alabileceğinizi düşünmenize yardımcı olabilir.

Sık sorulan sorular

Biberon istediğinde vermeli miyim?

Rehberler bu davranışı olağan sayıyor ve çocuğa yaşına göre davranmasını söylemek yerine ihtiyaç duyduğu ilgiyi vermeyi öneriyor. Kısa bir süre oyun içinde biberonla “bebekçilik” oynamasına izin vermek ve aynı zamanda ona özel zaman ayırmak, ihtiyacın biberondan çok ilgi olduğunu görmenize yardımcı olabilir.

Bebek gelmeden önce yapabileceğimiz bir şey var mı?

Mümkünse tuvalet eğitimi ya da beşikten yatağa geçiş gibi büyük değişiklikleri bebek gelmeden tamamlamak, büyük çocuğu kardeşin gelişine yaşına uygun biçimde hazırlamak ve onu hazırlıklara katmak yardımcı olabilir.

Çocuğum hiç gerilemedi, bu da normal mi?

Evet. Araştırmalar çocuklar arasında büyük farklar olduğunu gösteriyor; bazı çocuklarda belirgin bir değişiklik görülmüyor, bazıları ise bu dönemde yeni beceriler kazanıyor.

Son söz

Kardeşin gelişi büyük çocuğun dünyasında yer değiştiren bir şeydir. Yeniden bebekleşme çoğu zaman “Benim yerim hâlâ burada mı?” sorusunun çocukça bir biçimidir. Bu soruya ceza ya da utandırmayla değil, kısa bir sarılma, birkaç dakikalık baş başa zaman ve büyümüş hâlini gören bir cümleyle cevap verebilirsiniz.

Yararlanılan kaynaklar

• Amerikan Pediatri Akademisi (HealthyChildren.org), “Preparing Your Older Child for a New Baby: How to Help Siblings Adjust”.
• Amerikan Pediatri Akademisi (HealthyChildren.org), “Potty Training Regression”.
• Amerikan Pediatri Akademisi (HealthyChildren.org), “Sibling Relationships: How to Help Your Kids Build Healthy Bonds”.
• Volling, B. L. (2012). Family transitions following the birth of a sibling: An empirical review of changes in the firstborn’s adjustment. Psychological Bulletin, 138(3), 497–528. doi:10.1037/a0026921